Archive for the 'Kur’an' Category

Kur-anı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (5)

Haziran 10th, 2010

Sure Başı Tezhipleri

El Yazma eserlerde, surelerin baslarına yapılan tezyinata Kur’ an-ı Kerim’ ler için “sure bası”, diger yazma eserler için ise “fasıl bası tezhibi” denir. Sure Bası tezhipleri genellikle kubbe seklinde yapılmıs ve üst tarafları tıglarla süslenmistir.
Kubbeli formların yanında, dikdörtgen formlu gibi çesitli sekil ve kompozisyonlarda sure basları tezyin edilmistir. Kur’ an-ı Kerim’ lerin ve diger eserlerin, tezhiplenen sure ve bölüm baslarına “serberk” adı da verilir. Bu süslemelerin ortasında çogu zaman altın üzerine beyaz ile surenin ya da metnin adı yazılır.

Klasik dönem sure basları, sayfa genisliginde yatay bir dikdörtgen ve üstünde dilimli ya da üçgen bir mihrabiye seklinde süslenmis, uçları tıglarla yukarı dogru son bulmustur. Bazı örneklerde ise, sadece dikdörtgen seklinde tezhiplenmis bir kısımla yetinilmistir. Zemin olarak altın ve lapis kullanılmıs, kıvrık dallar ve renkli çiçeklere her tezhipte yer verilmistir. Bu dönemde zer-ender-zer teknigi de sıkça kullanılmıstır. Bir eserde sure bası hep aynı motifle süslendigi gibi, her baslık ayrı da süslenebilmektedir.

 Duraklar

Kur’ an ayetlerini ve bazı yazmalarda cümleleri ayırmak üzere, nokta isareti olarak küçük yıldızlar, çiçekler ve oval motifler kullanılmıs, bunlara “vakfe ya da durak” adı verilmistir. Duraklarda kullanılan bu motifler, biçim özelliklerine göre isimlendirilmistir. Düzgün geometrik formdaki duraklara mücevher, altı köselilere seshane, üç yapraklılara seberk, bes yapraklılara pençberk adı verilir.

Durak olarak geçme ve helezoni motifler de kullanılmaktadır. Çapı bir santimetreyi geçmeyen bu süsleme alanlarının motif zenginligi oldukça fazladır.

 Güller

Kur’ an-ı Kerim’ lerde genellikle surelerin basladıgı sayfa kenarlarına, bazen içi bos, bazen de surenin adının yazıldıgı yuvarlak süslemelere “gül” adı verilmistir. Kullanıldıgı yere göre bu süslemeler, “sure, cüz, hizb, asr ve secde gülü”  adlarıyla anılır. Cüz denilen otuz bölümün her birinin bası, cüz gülü ile süslenir. Hizb, cüzün dörtte biridir ve Kur’ an-ı Kerim’ lerde genellikle her bes sayfada bir hizb gülü yapılır. Ezberleme ve yazma sırasında kolaylık saglamak üzere, her on ayetlik bölümün sonuna asr sözcügünün ilk harfi olan (ayın) isareti konulur. Bu harf veya (asr) sözcügü, bazen yalnızca altınla yazılmıs bazen de asr gülleriyle tezhiplenip ortasına (ayın) harfi yerlestirilmistir. Kur’ an-ı Kerim’ lerin secde ayetleri hizasına gül biçiminde süslemeler konmus ve içlerine arapça secde sözcügü yazılmıstır.

Kur’an-ı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (2)

Nisan 12th, 2010

Yazma eserlerdeki tezhipli alanları, Kur’ an-ı Kerim ve diğer kitapların tezyin edilen kısımları olarak iki gurupta toplayabiliriz. Her ne kadar çoğu süslemeler bütün yazmalarda ortak işleve sahip ise de, Kur’ an tezyinatında, kutsal kitabın yapısı gereği farklı alanların tezhiplendiği görülmektedir. Bu alanların basında “serlevha sayfası” gelmektedir ki; Fatiha ve Bakara surelerinin bulunduğu Kur’an’ ın ilk sayfaları olmaları nedeniyle bu adı almışlardır. Kur’ an’ larda tezyinatlı alanlardan bir diğeri de, belli sayılardaki sayfa aralıklarını ve secde ayetlerinin olduğu yerleri işaret eden “vakıf gülleri” dir. Bunlardan başka; surelerin bas kısımlarına yapılan “sure bası tezhipleri”, Kur’ an dışındaki yazmaların bazılarında da görülen “duraklar ve hatime sayfası tezhipleri” gelmektedir.

Diğer yazma kitaplarda ise; yine “ünvan sayfası”, “bölüm ve fasıl basları” ile “ketebe sayfaları”, “sayfa kenarları” ve “cilt” tezhiplenmekle birlikte; ortak olarak tezyin edilen alanların basında “zahriye sayfaları” gelmektedir. Zahriye kelimesi, Osmanlıca – Türkçe Lügatlerde; “zahr”: arka, sırt. “zahriyye”: bir kağıdın arka tarafına yazılan yazı, şerh; seklinde tanımlanmıştır. Zahriye sayfası tezyinatına, kitabın açıldığında görülen ilk sayfası olması nedeniyle büyük önem verilmiştir. En zengin tezhip örnekleri burada sergilenmiş; tezhibin yanında kitap ile ilgili çeşitli “temellük kayıtları” da burada gösterilmiştir. Bu nedenle, “zahriye sayfası tezhipleri”, tezhip tarihi ile ilgili önemli vesikaları oluşturmaktadır.

Zahriye tasarımlarındaki kompozisyon semaları, dikdörtgen, madalyon veya daire seklinde hazırlanmış olmakla birlikte; motif, desen ve kompozisyon özellikleri, döneminin sanat anlayışlarına göre farklılıklar göstermektedir.
Continue Reading »

Kur’an-ı Kerim’lerde Tezhipli Alanlar (1)

Nisan 9th, 2010

 Tezhip sanatının uygulandığı alanlar arasında, yazma Kur’ an-ı Kerim’ ler basta olmak üzere; bilimsel, edebi, dini, tarihi konuları içeren yazma kitaplar; tuğralar, fermanlar, beratlar, hat levhaları (Esma-i Hüsna, hilye, ayetler, hadisler, özlü sözler) murakkalar ve ciltler gelmektedir.
Günümüzde kitaplar el ile yazılmadığından (Nadirde olsa günümüz usta hattatlarının el yazması Kur’an-ı Kerimleri bulunmaktadır. Kıymetli üstatlarımızdan Hüseyin Kutlu hocamızın el yazması Kur’an-ı Kerimi buna örnek), tezhip sanatının kullanım alanı işlev değiştirerek; duvara asılmak üzere yapılan, dekoratif amaçlı tasarımlar ve hat levhalarının tezyinatı sekline dönüşmüştür.
Diğer yazma eserlerin yanında, Kur’ an-ı Kerim tezyinatına, kutsal kitap olması nedeniyle büyük önem verilmiş; kağıdından cildine kadar her aşaması itina ile hazırlanmıştır. Lügat’lerde  tanımladığı üzere; Kur’ an; Hz. Muhammed’ e inen kutsal kitap, Mushaf  ise; sahife haline getirilmiş  kitap anlamındadır. Konuyla ilişkili olan Kur’ an tabiri aslında Mushaf anlamındaki Kur’ an’ ın fiziki yapısıyla ilişkilidir.
Yazma kitap sanatları, özellikle de hat sanatı, İslam inancına sahip toplumlarda diger sanat dallarına nazaran daha fazla gelişmiştir. Kur’an yazımı, VII. yy.’ dan başlayarak XX.yy.’ a kadar esaslı değişiklikler geçirmiştir. Üzerine yazıldığı malzeme, kullanılan kalem, mürekkep, sayfa düzeni, süsleme alanları, başlangıçtan bu yana gelişmiş ve değişmiştir. İlk dönemlerde parşömen üzerine yazılı yatay formdaki Mushaflarda, zaman içinde çeşitli süsleme unsurları görülmeye başlamıştır.

Devam Edecek…